Połączenie nie mogło zostać utworzone.
Gorajec, cerkiew drewn.
 
 
Karta katalogowa 56
 
Gorajec, cerkiew drewn. - filia par. rz.-kat. w Cieszanowie
gmina: Cieszanów, powiat: lubaczowski, województwo: podkarpackie, kraj: Polska
rok powstania: 1586    wezwanie: Narodz. Najśw. Maryi Panny    stan: istnieje
współrzędne geogr. 50.26885,23.20463   Google   OpenStreet
Obiekty w pobliżu: km    
 
 
Cerkiew pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Gorajcu z XVI w. należy do najstarszych obiektów drewnianego budownictwa cerkiewnego w Polsce. Oprócz niej zachowały się na tym samym terenie (Roztocze Wschodnie) trzy inne cerkwie, wzniesione w podobnym czasie. Prawdopodobnie były budowane przez ten sam, profesjonalny warsztat ciesielski. Są to cerkwie: - św. Paraskewy w Radrużu z poł. XVI w. - św. Ducha w Potyliczu z XVI w. - św. Michała Archanioła w Woli Wysockiej z 1598 r. Ostatnie dwie znajdują się na ukraińskiej części Roztocza. Oprócz wymienionych, do tej samej grupy zaliczyć można nieistniejące, ale znane z dokumentów cerkwie: - św. Trójcy w Potyliczu z 1593 r. (?) - Proroka Eliasza w Nowym Siole z pocz. XVII w. (?) - św. Kosmy i Damiana w Starym Siole z 1620 r. (??) - św. Jerzego w Werchracie z 1632 r. (?) - Soboru Najświętszej Maryi Panny w Baszni Dolnej z 1644r. (?) Do lat 90. XX w. cerkiew w Gorajcu datowana była na połowę XVIII w., w związku z czym nie wzbudzała większego zainteresowania i rzadko pojawiała się w publikacjach. Badania przeprowadzone przy okazji remontu na przełomie XX i XXI w., w szczególności odkrycie w 1995 r. pierwotnych polichromii, wykazały, że cerkiew jest o 200 lat starsza. Budowa i remonty cerkwi. Cerkiew została zbudowana w 1586 r . Pierwsza potwierdzona informacja o niezależnej parochii w Gorajcu pochodzi z przywileju króla Zygmunta III Wazy z 18 listopada 1618 r.; mogła być cerkwią filialną parafii w Żukowie. Była to budowla trójdzielna, na planie prostokątnym, z jedną kopułą nad nawą. Babiniec zwieńczony był niższą od kopuły wieżą dzwonniczą, sanktuarium przekryte sklepieniem kolebkowym. Obok sanktuarium istniało pastoforium. Charakterystycznym elementem wnętrza była zachowana do dzisiaj stała przegroda ikonostasowa, w 2 ćwierci XVII w. pokryta polichromią. W końcu XVII w. w światyni stanął nowy ikonostas architektoniczny, zasłaniając na przeszło 200 lat pierwotne malowidła na ścianie ikonostasowej.

Liczne remonty i przebudowy cerkwi znacznie zmieniały jej wygląd i wystrój. Pierwszy odbył się już w XVII w., być może zbiegł się w czasie z budową nowego ikonostasu. Przebudowane zostało sanktuarium, ściana ikonostasowa oraz zlikwidowane pastoforium. Największe zmiany w układzie przestrzennym miały miejsce w 1. poł. XIX w. W 1816 r. wzniesiono nowe sanktuarium, przekryte ośmioboczną kopułą. W 1835 r. zbudowano od nowa babiniec, zwieńczony pozornym sklepieniem kopułowym (w miejsce dotychczasowej wieżyczki dzwonniczej). W latach 1867-1868 ściany oraz kopuły nawy i prezbiterium pokryto nową polichromią figuralno-ornamentalną, która zasłoniła częściowo stare malowidła. Duże zmiany przyniosła przebudowa na pocz. XX w., gdy niewielka świątynia nie mogła pomieścić licznych parafian. W latach 1900-1903 (wg J.Mazura) lub w 1911 (wg J.Giemzy) poszerzono cerkiew, dodając po północnej i południowej stronie boczne skrzydła przy nawie, wskutek czego plan świątyni zmienił się na krzyżowy. Zostały przy tym wycięte boczne ściany nawy, w związku z czym nie wiadomo, czy występowała na nich polichromia i z jakich okresów. Od 1947 r. cerkiew wykorzystywana jest jako kaplica filialna parafii w Cieszanowie. W roku 2006 wykonywane były prace konserwatorskie, obejmujące m.in. uzupełnienie zniszczonych fragmentów belek i konserwację drewna. Podczas remontu i konserwacji w latach 1991-2001 usunięto boczne nawy a odbudowano ściany nawy głównej, przywracając cerkwi pierwotny plan. Zachowano natomiast trójkopułową sylwetkę, którą cerkiew uzyskała podczas remontów w 1. poł. XIX w. Opis stanu aktualnego. Cerkiew ma konstrukcję zrębową i posadowiona jest na kamiennej podmurówce. Charakteryzuje się połączeniem zachodnich, późnogotyckich elementów konstrukcyjnych z bryłą ukształtowaną według tradycji wschodniej. Jest budowlą trójdzielną, w jej skład wchodzą:
- Centralna, kwadratowa nawa główna, nad nią zrębowa, kwadratowa kopuła z jednym załamaniem. Nad kopułą pseudolatarnia, zwieńczona cebulastym hełmem i kutym, ozdobnym, żelaznym krzyżem z 1 poł. XIX w.; - Od wschodu węższe, kwadratowe prezbiterium, nad nim niższa od centralnej, ośmioboczna kopuła na tamburze; - Od zachodu węższy od nawy, prostokątny babiniec z pozorną, ośmioboczną kopułą, przekryty wewnątrz stropem belkowym. Nad kopułami prezbiterium i babińca pseudolatarnie z cebulastymi hełmami i żelaznymi krzyżami. Dolną część zrębu chroni szeroki okap, wsparty na wystających belkach zrębu - rysiach. Okap, ściany ponad nim, dachy, kopuły i latarnie pobite są gontem. Do wnętrza prowadzą trzy otwory drzwiowe; główny w babińcu z datą 1835 na nadprożu, drugi w południowej ścianie nawy i trzeci północnej ścianie sanktuarium. Najstarsze zachowane elementy cerkwi, to: -Górna część konstrukcji ścian nawy (belki powyżej 9 wieńca) -Kopuła zrębowa, czworoboczna nad nawą, z jednym załomem, z dwupoziomowym systemem ściągów wewnątrz. -Przegroda ikonostasowa z profilowanym, romboidalnym otworem pośrodku górnej części i pozostałościami po dwóch otworach liturgicznych. Malowidła na przegrodzie ikonostasowej (wg J.Giemzy) Malowidła umieszczone są w dwóch poziomych rzędach. Górny rząd, umieszczony nad prześwitem zawiera w części centralnej [1] Deesis-Trymorfon, czyli Chrystus na tronie, po bokach zwracający się ku niemu w modlitewnych pokłonach Maryja, Matka Boska i Święty Jan Chrzciciel. Po lewej stronie duże obrazy [2] Ostatnia Wieczerza i [3] Zdjęcie z Krzyża. Po prawej [4] Zmartwychwstanie Pańskie i [5] Zesłanie Ducha Świętego (fragment na zdjęciu poniżej, fot. J.Giemza). W niższym rzędzie umieszczonych jest sześć ikon, po trzy po każdej stronie prześwitu. Są to: [6] Ofiara Abrahama, [7] Wprowadzenie Marii do Świątyni, [8] Ofiarowanie Chrystusa, [9] Wniebowzięcie Bogurodzicy, [10] Koronacja Bogurodzicy, [11] Pokrow Przenajświętszej Bogurodzicy. Powyżej Deesis, u podstawy kopuły sylwetka [12] Cherubina. Wszystkie obrazy, za wyjątkiem Deesis i Cherubina obwiedzione są bordiurami, wyodrębniającymi poszczególne malowidła z całości ściany. Przez kilka wieków zespół cerkiewny otoczony był drewnianym parkanem, wspartym w XIX w. na murowanych słupach. W roku 2006 zbudowany został nowy, w całości drewniany parkan. Stojąca przy północno-wschodnim boku cerkwi drewniana dzwonnica z 1860 została tu przeniesiona w 1994 z Majdanu Sieniawskiego. Pierwotna drewniana dzwonnica z przełomu XVIII i XIX w. usytuowana w północno-zachodnim narożu terenu rozebrana została w połowie lat 70. XX w. podczas poszerzania drogi. Elementy wyposażenia cerkwi, m.in ikony i przybory liturgiczne znajdują się w składnicy ikon w Muzeum-Zamku w Łańcucie. W 2011 roku wrócił do Gorajca oryginalny, XVII-wieczny ikonostas. Informacje o aktualnym stanie wyposażenia wkrótce.
Wykorzystane materiały:

Losy cerkwi w Polsce po 1944 roku - praca zbiorowa, wyd. Reg. Ośr. Studiów i Ochr. Środowiska Kulturowego w Rzeszowie, 1977
Janusz Mazur, Drewniane cerkwie złotego wieku, Monument, Studia i Materiały Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków, nr 2, 2005.
Jarosław Giemza, O sztuce sakralnej przemyskiej eparchii. Łańcut 2006.
Jarosław Giemza, Malowidła ścienne jako element wystroju drewnianych cerkwi w XVII wieku w: Sztuka cerkiewna w diecezji przemyskiej. Łańcut 1999.

 
 

(1) 2006, Wojciech Pysz, Cerkiew w Gorajcu

(2) 2006, Wojciech Pysz, Cerkiew w Gorajcu

(3) 2006, Wojciech Pysz, Gorajec

(4) 2006, Wojciech Pysz, Gorajec

(5) 2006:08:20, Wojciech Pysz, Dzwonnica w Gorajcu

(6) 2013-10-12, Wojciech Pysz, Gorajec, ikonostas

(7) 2013-10-12, Wojciech Pysz, Gorajec, ikona chramowa